هاری در آذربایجان شرقی؛ واکسیناسیون سگ‌های صاحب‌دار با دامپزشکی، ساماندهی سگ‌های بلاصاحب با شهرداری‌ها

گفت‌وگوی «نسخه مهر» با دکتر مهدی حامی، مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی
در همین راستا، «نسخه مهر» در گفت‌وگویی با دکتر مهدی حامی، مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی، وضعیت واکسیناسیون سگ‌های صاحب‌دار، پایش هاری در جمعیت حیوانی، وضعیت موارد مثبت بیماری، وظایف دستگاه‌های مختلف و اقدامات انجام‌شده پس از حادثه اخیر را بررسی کرده است.
۳۰ تا ۴۰ هزار سگ صاحب‌دار هر سال به‌صورت رایگان واکسینه می‌شوند
دکتر حامی درباره وضعیت واکسیناسیون سگ‌های صاحب‌دار در استان می‌گوید اداره‌کل دامپزشکی آذربایجان شرقی سالانه به‌طور متوسط ۳۰ تا ۴۰ هزار قلاده سگ صاحب‌دار شامل سگ‌های گله، نگهبان دامداری‌ها و مزارع روستایی را به‌صورت رایگان علیه هاری واکسینه می‌کند.
به گفته وی، عملکرد سالانه این طرح به تفکیک شهرستان‌ها در سامانه GIS ثبت می‌شود و واکسیناسیون حیوانات خانگی نیز از طریق بخش خصوصی دامپزشکی انجام می‌گیرد.
مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی همچنین تأکید کرده است که واکسیناسیون سالانه هاری برای سگ‌های صاحب‌دار الزامی است و در مناطق روستایی و عشایری توسط اکیپ‌های دولتی دامپزشکی به‌صورت رایگان انجام می‌شود. در مورد سگ‌های خانگی نیز مالکان موظف‌اند با مراجعه سالانه به درمانگاه‌های بخش خصوصی، نسبت به واکسیناسیون و دریافت کارت و شناسنامه بهداشتی اقدام کنند.
جمعیت سگ‌های صاحب‌دار قابل رصد است
دکتر حامی درباره یکی از پرسش‌های مهم در برنامه‌ریزی کنترل هاری، یعنی مشخص‌بودن تعداد سگ‌های صاحب‌دار، اظهار کرده است که اطلاعات سگ‌های روستایی، گله و سگ‌های ثبت‌شده در مزارع پرورشی بر اساس سوابق واکسیناسیون و سرشماری‌های سالانه در سامانه پایش دامپزشکی وجود دارد.وی البته این جمعیت را به دلیل زاد و ولد و جابه‌جایی همراه با گله‌ها، پویا و متغیر دانسته، اما تأکید کرده است که در حوزه تعهدات دامی، آمار شناسنامه‌دار و قابل رصد وجود دارد.
کنترل هاری؛ یک مسئولیت بین‌بخشی
مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی کنترل هاری را یک موضوع بین‌بخشی دانسته و مسئولیت دستگاه‌ها را این‌گونه تشریح کرده است:
دامپزشکی مسئول پیشگیری و ایمن‌سازی جمعیت دامی، واکسیناسیون رایگان سگ‌های صاحب‌دار گله و نگهبان، پایش و نمونه‌برداری از موارد مشکوک و صدور تأییدیه‌های بهداشتی است.
در مقابل، شهرداری‌ها و دهیاری‌ها متولی جمع‌آوری، زنده‌گیری، نگهداری در پناهگاه‌ها، عقیم‌سازی و ساماندهی سگ‌های بلاصاحب در شهرها و روستاها معرفی شده‌اند.
دانشگاه علوم پزشکی نیز مسئول مراقبت‌های انسانی، سرم‌تراپی، واکسیناسیون افراد گزیده‌شده و درمان موارد انسانی است و سازمان حفاظت محیط زیست وظیفه پایش بیماری در جمعیت حیات‌وحش و مدیریت تعارضات مربوط به گوشت‌خواران وحشی را بر عهده دارد.
دکتر حامی معتقد است که از نظر قانونی و چارچوب‌های ابلاغی ستاد استانی، تقسیم وظایف میان دستگاه‌ها شفاف است و اداره‌کل دامپزشکی نیز به تعهدات خود در زمینه واکسیناسیون سگ‌های صاحب‌دار و دام‌ها، پایش آزمایشگاهی و همکاری‌های کارشناسی عمل می نماید.
وی در عین حال تأکید کرده که افزایش اثربخشی مدیریت سگ‌های بلاصاحب در میدان، نیازمند منابع مناسب و استمرار برنامه‌های اجرایی توسط متولیان مدیریت شهری و پناهگاه‌هاست.
نقش دامپزشکی در پناهگاه‌ها؛ نظارت حاکمیتی، نه عملیات اجرایی
یکی دیگر از موضوعات مورد سؤال «نسخه مهر»، نحوه نظارت دامپزشکی بر واکسیناسیون و عقیم‌سازی سگ‌های نگهداری‌شده در مراکز ساماندهی بود.
دکتر حامی در پاسخ تصریح کرده است که مسئولیت اداره‌کل دامپزشکی در این حوزه، تأمین واکسن و اعمال نظارت حاکمیتی و بهداشتی است و به‌کارگیری تیم‌های دامپزشکی در مراکز نگهداری بر عهده شهرداری‌ها و پیمانکاران ذی‌صلاح آنهاست.
به گفته وی، نظارت دامپزشکی بر استانداردهای بهداشتی و واکسن‌های مصرفی متمرکز است و عملیات اجرایی روزمره پناهگاه‌ها در اختیار دامپزشکی نیست.
همچنین اطلاعات سگ‌های صاحب‌دار روستایی و گله در سامانه ملی GIS ثبت می‌شود و برای سگ‌های بلاصاحب ساماندهی‌شده در پناهگاه‌ها، روش‌هایی مانند پلاک‌کوبی گوش یا میکروچیپ‌گذاری، طبق دستورالعمل‌های مدیریت شهری، برای مشخص‌شدن وضعیت حیوان تعریف شده است.
پایش هاری؛ از مراقبت غیرفعال تا واکنش سریع
مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی درباره نظام پایش هاری نیز توضیح داده است که به دلیل ماهیت بیماری و غیرممکن بودن نمونه‌برداری مغزی از حیوان زنده و سالم، پایش هاری در سراسر دنیا عمدتاً به شکل مراقبت غیرفعال اما سریع و پیگیرانه انجام می‌شود.
به گفته وی، پس از گزارش علائم عصبی یا تلفات مشکوک در دام‌ها یا گوشت‌خواران، اکیپ‌های دامپزشکی در محل حاضر شده و نمونه‌برداری تشخیصی، قرنطینه کانون و واکسیناسیون اضطراری در شعاع خطر انجام می‌شود.
از ۳۰ نمونه مشکوک در شش ماهه نخست ۱۴۰۵، ۲۷ نمونه مثبت بوده است
دکتر حامی اعلام کرده است که سالانه ده‌ها نمونه بافت مغزی از موارد مشکوک تلف‌شده در استان به آزمایشگاه‌های مرجع دامپزشکی ارسال می‌شود.
وی درباره آمار شش ماهه نخست سال ۱۴۰۵ گفته است:
از ۳۰ نمونه بررسی‌شده، ۲۷ نمونه مثبت بوده است.
به گفته مدیرکل دامپزشکی استان، پس از اعلام نتیجه مثبت، عملیات مهار، مایه‌کوبی حلقه کانون و اقدامات مراقبتی در کوتاه‌ترین زمان در مناطق روستایی و دامی انجام می‌شود.
بر اساس توضیحات ارائه‌شده، از این ۲۷ مورد مثبت، ۱۹ مورد مربوط به سگ‌ها بوده که از میان آنها ۱۰ مورد سگ بلاصاحب و ۹ مورد سگ صاحب‌دار گزارش شده است.
یک مورد روباه و یک مورد گرگ هار در شش ماهه نخست سال
مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی همچنین با اشاره به چرخه طبیعی گردش ویروس در حیات‌وحش گفته است که در شش ماهه نخست سال ۱۴۰۵، یک مورد هاری در روباه و یک مورد در گرگ تشخیص داده شده است.
به گفته وی، پایش بیماری در جمعیت حیات‌وحش در حوزه مسئولیت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارد و وظیفه دامپزشکی در این زمینه ایجاد یک سد دفاعی از طریق واکسیناسیون سگ‌های صاحب‌دار و دام‌های مستقر در حاشیه مناطق طبیعی برای جلوگیری از انتقال ویروس به محیط زندگی انسان است.
دکتر حامی در عین حال تأکید کرده است که جمع‌آوری، زنده‌گیری و پاکسازی سگ‌های بلاصاحب از معابر و بافت‌های مسکونی شهر تبریز، طبق مصوبات قانونی، در حیطه مسئولیت اجرایی شهرداری قرار دارد و نقش دامپزشکی در این حوزه عمدتاً تشخیص آزمایشگاهی و ایمن‌سازی سگ‌های صاحب‌دار و گله در مناطق روستایی پیرامونی است.
«مهم‌ترین اقدام، اجرای قاطع برنامه کنترل جمعیت سگ‌های بلاصاحب است»
در پاسخ به این پرسش که اگر قرار باشد از مرگ یک کودک دیگر بر اثر هاری جلوگیری شود، مهم‌ترین اقدام فوری چه خواهد بود، دکتر حامی بر اجرای بی‌قیدوشرط و قاطع دستورالعمل‌های کنترل جمعیت سگ‌های بلاصاحب توسط مدیریت شهری تأکید کرده است.
وی در کنار این موضوع، آموزش خانواده‌ها و کودکان درباره پرهیز از نزدیک‌شدن یا غذا دادن دستی به سگ‌های بلاصاحب و نیز شست‌وشوی فوری و عمیق محل گزش با آب و صابون و مراجعه سریع به مراکز درمانی را از حلقه‌های مهم پیشگیری دانسته است.
به گفته وی، دامپزشکی نیز وظیفه قانونی خود در زمینه ایمن‌سازی سگ‌های صاحب‌دار و پایش جمعیت دامی را ادامه خواهد داد.
برنامه کنترل هاری در حوزه دامپزشکی دارای اعتبار است
دکتر حامی درباره وجود برنامه مشخص و دارای بودجه برای کنترل هاری در استان نیز گفته است که در حوزه مسئولیت اداره‌کل دامپزشکی، سازمان دامپزشکی کشور سالانه برنامه عملیاتی و اعتبارات ملی و استانی برای تأمین رایگان واکسن و تجهیز و اعزام اکیپ‌های مایه‌کوبی در جامعه هدف روستایی و عشایری اختصاص می‌دهد و این برنامه، به گفته وی، کامل اجرا می‌شود.
جمع‌بندی «نسخه مهر»
پاسخ‌های مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی نشان می‌دهد که از نگاه این اداره‌کل، کنترل هاری یک زنجیره بین‌بخشی است؛ زنجیره‌ای که از واکسیناسیون حیوانات و پایش بیماری آغاز می‌شود و تا مدیریت جمعیت سگ‌های بلاصاحب، مراقبت‌های انسانی پس از گزش و مدیریت حیات‌وحش ادامه پیدا می‌کند.
در این میان، دامپزشکی استان مسئولیت خود را عمدتاً در حوزه واکسیناسیون سگ‌های صاحب‌دار، پایش آزمایشگاهی و اقدامات تشخیصی و بهداشتی تعریف می‌کند، در حالی که مدیریت اجرایی سگ‌های بلاصاحب شهری بر اساس توضیحات ارائه‌شده، در حیطه مسئولیت شهرداری‌ها و دهیاری‌ها قرار دارد.