به گزارش نسخه مهر به نقل از موسسه رازی، این سلسله نشست‌ها با همکاری موسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی، انستیتو پاستور ایران و موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور و با حمایت انجمن تولیدکنندگان واکسن برگزار می‌شود و سه نشست نخست آن به بررسی مبانی و مفاهیم پایه اکوسیستم با تمرکز بر صنعت واکسن اختصاص دارد.
در سومین نشست، عاطیه صفر دوست، عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور، با تشریح نقش‌های مختلف بازیگران در اکوسیستم نوآوری، جایگاه بازیگرانی از جمله تسهیل‌گر، تأمین‌کننده فناوری، تنظیم‌گر و سرمایه‌گذار را مورد بررسی قرار داد و به تبیین این موضوع پرداخت که نقش هر یک از بازیگران در اکوسیستم ثابت نبوده و متناسب با شرایط و تحولات اکوسیستم می‌تواند در طول زمان تغییر کند.
در ادامه، مفهوم «هم‌تکاملی» و نقش پیوند میان بازیگران در پویایی اکوسیستم مورد توجه قرار گرفت و بر ضرورت تعامل و هماهنگی میان اجزای مختلف، به‌ویژه تولیدکنندگان و نهادهای تنظیم‌گر، تأکید شد. در این بخش، چگونگی شکل‌گیری همکاری و هماهنگی میان بازیگران در شرایط بحرانی و تأثیر آن بر عملکرد اکوسیستم واکسن نیز مورد بحث قرار گرفت.
یکی دیگر از محورهای این نشست، بررسی عوامل مؤثر بر شکست اکوسیستم‌های واکسن در برخی نمونه‌های جهانی بود که در این زمینه، چالش‌هایی همچون تأخیر در توزیع واکسن، نبود اعتماد عمومی و شکاف‌های اطلاعاتی و داده‌ای به‌عنوان برخی عوامل تضعیف‌کننده عملکرد اکوسیستم مورد بررسی قرار گرفت.
همچنین نشانه‌های قابل شناسایی شکست اکوسیستم از جمله انباشت دانش و دستاوردهای علمی بدون تبدیل آن به محصول و تولید محصول بدون برخورداری از بازار مناسب تشریح شد.
سیدرضا بنی‌هاشمی در سومین نشست از سلسله نشست‌های «تبادل دانش و توانمندسازی اکوسیستم واکسن کشور» با اشاره به ضرورت بازنگری در ساختار و روابط میان بازیگران این حوزه اظهار کرد: تجربه همه‌گیری کووید۱۹ نشان داد که کشور در کنار برخورداری از ظرفیت‌های علمی، تولیدی و زیرساختی، در زمینه روابط میان بازیگران و ایجاد هم‌افزایی با چالش‌هایی مواجه است و همین مسئله ضرورت بازطراحی اکوسیستم واکسن کشور را بیش از گذشته آشکار کرده است.
وی با بیان اینکه سلسله نشست‌های اکوسیستم واکسن با هدف استفاده از دیدگاه‌های تخصصی همه بازیگران این حوزه برگزار می‌شود، افزود: دیدگاه‌ها و پیشنهادهای مطرح‌شده در این نشست‌ها جمع‌آوری، پایش و در گروهی متشکل از دست‌اندرکاران حوزه واکسن بررسی خواهد شد تا در نهایت در فرآیند تصمیم‌گیری و بازطراحی ساختار اکوسیستم واکسن کشور مورد استفاده قرار گیرد.
نماینده ویژه رئیس‌جمهور در اکوسیستم واکسن کشوری، مشارکت علمی همه بازیگران را یکی از ویژگی‌های مهم این فرآیند دانست و گفت: برای نخستین‌بار تلاش شده است تصمیم‌سازی در این حوزه با مشارکت مستقیم اعضای اکوسیستم انجام شود و دیدگاه‌های دانشگاه‌ها، مؤسسات تحقیقاتی، بخش خصوصی و سایر فعالان حوزه واکسن در فرآیند بازطراحی مورد توجه قرار گیرد.
بنی‌هاشمی با تأکید بر ضرورت فاصله گرفتن از نگاه‌های تعصبی و غیرعلمی ادامه داد: موضوع اکوسیستم واکسن باید با نگاه ملی و کلان دنبال شود و همه ظرفیت‌های کشور، از مراکز علمی و تحقیقاتی گرفته تا بخش خصوصی و مجموعه‌های فعال در شهرستان‌های مختلف، باید در این فرآیند دیده شوند. هدف، شکل‌دهی به یک اکوسیستم جامع کشوری است و دستیابی به جایگاه مؤثر در سطح منطقه و بین‌الملل نیز بدون ایجاد یک اکوسیستم منسجم در داخل کشور امکان‌پذیر نیست.
وی داده‌محوری را یکی دیگر از الزامات بازطراحی اکوسیستم واکسن عنوان کرد و گفت: تصمیم‌گیری‌ها باید بر اساس داده، مستندات و مطالعات معتبر انجام شود و از طرح مطالب غیرمستند و مبتنی بر برداشت‌های شخصی پرهیز شود. در این مسیر مطالعات گسترده‌ای درباره تجربه کشورهای مختلف انجام شده و نتایج این مطالعات می‌تواند در طراحی مدل مناسب برای کشور مورد استفاده قرار گیرد.
نماینده ویژه رئیس‌جمهور در اکوسیستم واکسن کشوری با اشاره به ظرفیت تولید واکسن در کشور اظهار کرد: بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، کشور سالانه به حدود ۱۳ تا ۱۴ میلیارد دوز واکسن نیاز دارد و در حال حاضر حدود چهار میلیارد دوز در داخل کشور تولید می‌شود که بخش قابل توجهی از آن توسط موسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی، موسسه پاستور ایران و بخش خصوصی تأمین می‌شود.
بنی‌هاشمی افزود: بنابراین مسئله اصلی صرفاً کمبود زیرساخت یا ظرفیت تولید نیست، بلکه نحوه ارتباط، تقسیم کار، هم‌افزایی و استفاده از ظرفیت‌های موجود اهمیت بیشتری دارد و باید مشخص شود هر یک از بازیگران اکوسیستم چه نقشی دارند و چگونه می‌توان ظرفیت‌های آنها را در یک ساختار منسجم در کنار یکدیگر قرار داد.
وی همچنین بر ضرورت توجه به تخصص‌های مختلف در طراحی اکوسیستم واکسن تأکید کرد و گفت: مفهوم اکوسیستم، مدیریت اکوسیستم و تفاوت آن با مدیریت شبکه باید به صورت علمی و دقیق بررسی شود. هیچ فردی به تنهایی نمی‌تواند بر همه ابعاد این حوزه مسلط باشد و به همین دلیل استفاده از دیدگاه متخصصان رشته‌ها و حوزه‌های مختلف برای رسیدن به یک مدل جامع ضروری است.
بنی‌هاشمی با تأکید بر ضرورت توجه همزمان به واکسن‌های انسانی و دامپزشکی، اظهار کرد: موضوع «سلامت واحد» باید در طراحی اکوسیستم واکسن کشور مورد توجه قرار گیرد و ظرفیت‌های موجود در حوزه واکسن‌های دامپزشکی نیز در کنار حوزه پزشکی دیده شود؛ چراکه در جهان نیز حرکت به سمت نگاه یکپارچه به سلامت انسان، حیوان و محیط‌زیست در حال گسترش است.
وی با بیان اینکه اکوسیستم واکسن قرار نیست جایگزین نهادهای قانونی و اجرایی کشور شود، افزود: هدف از این برنامه ایجاد یک ساختار برای افزایش هم‌افزایی، هماهنگی و بهره‌گیری بهتر از ظرفیت‌های موجود است تا بازیگران مختلف بتوانند در کنار یکدیگر و در چارچوب نقش‌های تخصصی خود، به توسعه صنعت واکسن کمک کنند.
عاطیه صفردوست، عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور در این نشست با اشاره به مباحث مطرح‌شده در جلسات پیشین، گفت: در تحلیل اکوسیستم واکسن می‌توان از زاویه اکوسیستم نوآوری به این حوزه نگاه کرد و تعاملات میان بازیگران را در راستای خلق ارزش مورد بررسی قرار داد؛ از این رو اکوسیستم واکسن باید در پیوند با سایر اکوسیستم‌های حوزه سلامت از جمله دارو و کیت و در امتداد زنجیره پیشگیری، تشخیص و درمان مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: یکی از موضوعات مهم در بررسی موفقیت یا شکست اکوسیستم، توجه همزمان به نقش بازیگران و تکامل روابط میان آنها در بستر زمان است؛ چراکه نقش بازیگران، نوع ارتباطات و میزان تعامل آنها در مراحل مختلف شکل‌گیری و رشد اکوسیستم تغییر می‌کند و پایداری اکوسیستم نیز به توانایی بازیگران برای سازگاری با این تغییرات وابسته است.
صفردوست با بیان اینکه اکوسیستم‌ها می‌توانند به‌صورت خودجوش یا با محوریت یک یا چند بازیگر شکل بگیرند، اظهار کرد: در عمل معمولاً ترکیبی از این دو وضعیت وجود دارد و ممکن است اکوسیستم در ابتدا از تعامل بازیگران شکل بگیرد و در ادامه یک یا چند بازیگر محوری به تقویت آن کمک کنند یا شکل‌گیری اولیه با مداخله هدفمند دولت و نهادهای حاکمیتی انجام شود و سپس سایر بازیگران آن را توسعه دهند.
نقش پژوهشگران مهم تر از هویت آن ها است
این پژوهشگر با تأکید بر اینکه در تحلیل اکوسیستم، نقش بازیگر بیش از هویت خود بازیگر اهمیت دارد، گفت: بازیگران در اکوسیستم‌های نوآوری از نظر نقش، جایگاه، قابلیت و میزان ارتباط با سایر بازیگران متفاوت هستند و همین تنوع می‌تواند زمینه ایجاد راه‌حل‌های نوآورانه بیشتر و خلق ارزش را فراهم کند، اما این ناهمگونی زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که میان بازیگران هماهنگی و هم‌راستایی ایجاد شود.
وی تنظیم‌گری، تسهیل‌گری، تأمین فناوری و سرمایه‌گذاری را از نقش‌های اصلی در اکوسیستم‌ها عنوان کرد و افزود: در اکوسیستم واکسن، وزارت بهداشت در حوزه تنظیم‌گری نقش مهمی دارد، نهادهای تسهیل‌گر در ایجاد ارتباط و هماهنگی میان بازیگران اثرگذارند و تأمین‌کنندگان فناوری و سرمایه نیز بخش مهمی از زنجیره فعالیت این اکوسیستم را تشکیل می‌دهند.
صفردوست با اشاره به نقش بازیگران محوری در اکوسیستم ادامه داد: در اکوسیستم، مدیریت و رهبری به معنای سلسله‌مراتبی آن مطرح نیست و بیشتر با مفهوم هماهنگی و هم‌نواسازی بازیگران مواجه هستیم؛ زیرا بازیگران ضمن وابستگی متقابل، موجودیت‌های مستقلی هستند. بازیگر محوری می‌تواند نقش معمار، رهبر، تنظیم‌گر یا هماهنگ‌کننده اکوسیستم را بر عهده داشته باشد و این نقش نیز باید متناسب با قابلیت‌هایی باشد که در طول زمان در آن بازیگر شکل گرفته است.
پایداری اکوسیستم در گرو سازگاری با تغییرات
وی با اشاره به اهمیت پایداری اکوسیستم گفت: پایداری به معنای جلوگیری از تغییر نیست، بلکه مسئله این است که بازیگران بتوانند همزمان با تغییرات محیطی، موجودیت و عملکرد خود را حفظ و ارتقا دهند. در این چارچوب، چرخه عمر اکوسیستم از شکل‌گیری و رشد تا بلوغ و در برخی موارد بازآفرینی، اهمیت پیدا می‌کند.
صفردوست افزود: در مرحله شکل‌گیری، تعداد بازیگران محدودتر است و نقش بازیگر اصلی یا معمار پررنگ‌تر خواهد بود؛ در مرحله رشد و توسعه، تعداد بازیگران و تعاملات افزایش می‌یابد و به همین دلیل نیاز به هماهنگی و هم‌نواسازی بیشتر می‌شود و در مرحله بلوغ نیز روابط پایدارتر شده و نقش حکمرانی و تسهیل‌گری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
وی با اشاره به تجربه کرونا در صنعت واکسن اظهار کرد: تغییر فناوری، تغییر مأموریت‌ها و اهداف، شکل‌گیری قابلیت‌های جدید، ورود و خروج بازیگران و تغییر سیاست‌های دولت و نهادهای اثرگذار می‌تواند نقش بازیگران را تغییر دهد و بازیگرانی که بتوانند خود را با این تغییرات سازگار کنند، امکان نقش‌آفرینی مؤثرتری در اکوسیستم خواهند داشت.
قابلیت؛ حلقه اتصال منابع به خلق ارزش
در ادامه این نشست، میترا امین‌لو، رئیس گروه تجاری‌سازی نوآوری موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور با تمرکز بر مفهوم قابلیت و تأثیر آن بر تکامل و هم‌تکاملی بازیگران، گفت: بازیگر به خودی خود اهمیت ندارد، بلکه نقشی که در اکوسیستم بر عهده می‌گیرد مهم است و این نقش نیز از فعالیت‌ها و قابلیت‌های آن بازیگر ناشی می‌شود.
وی با اشاره به تجربه صنعت واکسن در دوران کرونا افزود: تغییر رفتار یک بازیگر می‌تواند رفتار بازیگران دیگر را نیز تغییر دهد؛ برای نمونه، هنگامی که تنظیم‌گر در شرایط بحران، فرایندها را تسهیل یا فناوری‌های جدید را پذیرش می‌کند، برای بازیگران جدید پنجره فرصت ایجاد می‌شود تا وارد اکوسیستم شوند، در حالی که رفتار بسته تنظیم‌گر می‌تواند مانع ورود فناوری و بازیگران جدید شود.
امین‌لو ادامه داد: بزرگ شدن اکوسیستم فقط به معنای افزایش تعداد بازیگران، منابع مالی یا ظرفیت تولید نیست، بلکه باید دید بازیگران تا چه اندازه قابلیت‌های خود را توسعه داده‌اند، فعالیت‌های بیشتری را در زنجیره ارزش انجام می‌دهند، توان بازتعریف قابلیت‌های خود را دارند و می‌توانند روابط باکیفیت‌تری ایجاد کنند.
وی با اشاره به تجربه تأمین مالی صنعت واکسن در دوران کرونا اظهار کرد: صندوق نوآوری و شکوفایی در این دوره رویکرد متفاوتی نسبت به گذشته در قبال صنعت واکسن اتخاذ کرد و با ایجاد کارگروه، اختصاص منابع و حمایت از پروژه‌ها، نقش مؤثرتری در اکوسیستم ایفا کرد. این نمونه نشان می‌دهد که بخشی از تغییرات اکوسیستم می‌تواند به‌صورت ارگانیک و بخشی نیز با مداخله حاکمیتی شکل بگیرد.
بحران ها چگونه نقش بازیگران را تغییر می دهند؟
امین‌لو با بیان اینکه بحران‌ها ابتدا نیازها و فعالیت‌های جدیدی را در اکوسیستم ایجاد می‌کنند، گفت: در دوران کرونا علاوه بر توسعه فناوری و تولید واکسن، فعالیت‌هایی مانند لجستیک، توزیع، اطلاع‌رسانی و مدیریت نگرش عمومی نسبت به واکسن نیز اهمیت پیدا کرد و در نتیجه، بازیگران مختلف ناچار شدند متناسب با نیازهای جدید، فعالیت‌ها و نقش‌های خود را تغییر دهند.
وی با تأکید بر اینکه برخورداری از منابع به معنای برخورداری از قابلیت نیست، افزود: قابلیت عبارت است از توانایی تبدیل منابع به یک منبع مؤثر و عملیاتی و استفاده از آن در راستای هدف مورد نظر. ممکن است یک مجموعه از نیروی انسانی و منابع علمی گسترده برخوردار باشد، اما نتواند دانش خود را به فناوری، محصول و بازار تبدیل کند؛ در مقابل، یک مجموعه کوچک‌تر می‌تواند به دلیل توان عملیاتی و کیفیت روابط خود، قابلیت بیشتری برای تبدیل منابع به محصول داشته باشد.
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت قابلیت‌های پویا در صنعت واکسن اظهار کرد: بازیگران باید بتوانند تغییرات محیط را شناسایی کنند، فرصت‌ها را به دست آورند و سپس خود را برای استفاده از آن فرصت‌ها بازپیکربندی کنند. این قابلیت‌ها در طول زمان و از طریق یادگیری شکل می‌گیرند و صرفاً با تصمیم یا ابلاغ ایجاد نمی‌شوند.
کیفیت روابط، عامل شکل گیری قابلیت های جدید
امین‌لو همچنین کیفیت روابط میان بازیگران را یکی از عوامل مؤثر بر شکل‌گیری قابلیت‌های جدید دانست و گفت: صرف تعداد ارتباطات میان بازیگران تعیین‌کننده نیست، بلکه کیفیت این روابط اهمیت دارد. ارتباط میان تولیدکننده و تنظیم‌گر، دانشگاه و صنعت یا سایر بازیگران زمانی می‌تواند به هم‌تکاملی منجر شود که در این روابط، یادگیری، هماهنگی و ایجاد قابلیت‌های مکمل اتفاق بیفتد.
وی با بیان اینکه هم‌تکاملی الزاماً از مسیر همکاری شکل نمیگیرد، افزود: در اکوسیستم، رقابت نیز می‌تواند به رشد بازیگران کمک کند و مفهومی مانند «همکاری-رقابت» نشان می‌دهد که بازیگران می‌توانند در برخی حوزه‌ها با یکدیگر رقابت و در بخش‌هایی که برای خلق ارزش به قابلیت‌های مکمل نیاز دارند، همکاری کنند.
افزایش تعداد بازیگران کافی نیست
امین‌لو خاطرنشان کرد: هیچ بازیگری در صنعت واکسن به تنهایی همه قابلیت‌های مورد نیاز برای خلق ارزش را در اختیار ندارد و زمانی که منابع، دانش، فناوری و توانمندی‌های مکمل بازیگران در کنار یکدیگر قرار گیرد، امکان خلق محصول و ارزش جدید فراهم می‌شود. بنابراین مسئله اصلی، صرفاً افزایش تعداد بازیگران نیست، بلکه ایجاد روابطی است که بتواند قابلیت‌های آنها را در راستای هدف مشترک هم‌راستا کند.
وی تأکید کرد: تجربه سال‌های اخیر صنعت واکسن کشور در زمینه انتقال فناوری، همکاری فناورانه، توسعه داخلی فناوری و همکاری دانشگاه و صنعت، مجموعه‌ای از تجربه‌ها و قابلیت‌های ارزشمند ایجاد کرده است که می‌تواند به یادگیری اکوسیستم و شکل‌گیری نقش‌های جدید کمک کند.
در این نشست تأکید شد که موفقیت اکوسیستم واکسن کشور صرفاً به افزایش منابع، تعداد بازیگران یا ظرفیت تولید وابسته نیست، بلکه پایداری آن نیازمند توسعه قابلیت‌ها، کیفیت روابط، هماهنگی و هم‌تکاملی بازیگران و توانایی بازپیکربندی اکوسیستم در مواجهه با تغییرات و بحران‌هاست.
گفتنی است سومین نشست از سلسله نشست‌های «اکوسیستم واکسن کشور» روز یکشنبه ۲۵ مردادماه در موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور برگزار شد.